“Urk in de Zuiderzee waar de bewoners in oud Hollandse dracht lopen, en we een dag verbleven”

–Ltn. Von Loessl, Duitse verkenner

Een speciaal woord van dank zijn wij verschuldigd aan: Stichting Kennispunt Mei 1940.

Zij leverden de zogenoemde Kriegstagebuchen aan waarin Urk vermeld werd in mei 1940. Deze oorlogsdagboeken komen oorspronkelijk uit “Bundesarchiv/Militärarchiv Freiburg”.
Zonder deze stichting waren wij niet in staat om zo gedetailleerd dit artikel te schrijven.

Het onderzoeksrapport waarop de artikelen gebaseerd zijn en de literatuurlijst zijn apart op te vragen. 

Tekst: Robert Hofman
Onderzoek: Pieter Hoekstra & Robert Hofman
Urk: Stichting Urk in Oorlogstijd

Auteur: Robert Hofman (2017)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

De Nederlandse driekleur in top

Op 10 mei 1940 valt Duitsland Nederland binnen, waarna Nederland in oorlog is met Duitsland. Ook op Urk worden er maatregelen getroffen.

Om krijgsgevangenschap te ontlopen verlaat op 11 mei 1940 de Urker luchtwacht, die uit 24 vrijwillige mannen bestaat, haar post op de vuurtoren.

Tromp de Vries schrijft hierover het volgende:

“[…] doch de Nederlandse driekleur bleef in top. Toen 13 mei de eerste drie Duitse soldaten arriveerden, liet de burgerluchtwachtman Hoekstra de vlag dalen als teken voor het oorlogsschip dat Urk bezet was.“

De Urker Luchtwacht. (Collectie: Stichting Urk in Oorlogstijd)

 

Een Duitse soldaat met een fiets als voorbeeld. 
(Bundesarchiv bild 1011-158-0085-41 
Foto: Koch | 1941)

De eerste Duitsers

De eerste Duitsers komen op 13 mei overdag naar Urk. Hier knopen ze een gesprek aan met de Kantinebeheerder Berm. Ze zijn goed voorbereid, aldus burgemeester Keijzer. Hij verklaart na de oorlog:

“Maandag 13 mei 1940 kwamen voor het eerst 2 Duitsche soldaten op Urk, gewapend met een automatisch geweer zij kwamen over den dijk Lemmer-Urk. Eerst verschenen zij uit de Rijkskantine, waar zij een gesprek aanknoopten met den kantinebeheerder Berm. Zij vertelden deze dat zij Urk kenden van foto’s o.a. hadden zij foto’s gezien van het landen en opstijgen van vliegtuigen op Urk, tijdens een winter, als Urk door het ijs was geïsoleerd. […] Deze 2 Duitsche militairen beschikten ook over een plattegrond […]”

 

 


Urk goed verkend


De dijk van Urk naar Lemmer is gesloten 1940. (Collectie: Stichting Urk in Oorlogstijd)

12 mei eerste verkenning   /   Overdag

Onderdeel: 6./RR22, 6de Schwadron van Reiter Regiment 22
Komst: Per vlet Terug: gestolen fietsen

13 mei tweede verkenning   /   ’S avonds

Verkenningstocht onder leiding van Ltn. Gerlach
Duitsers stellen vuurtoren buiten gebruik
De twee Nederlandse oorlogsschepen vlak voor Urk varen hierop weg

15 mei 1940 Urk volledig bezet /  Hele dag

Op Urk staat een schip klaar met een geneeskundige  dienst. Hiernaast stellen ze vier veld kanonnen op. Zij moesten afweer bieden tegen Nederlandse kanonneerboten. Zij ondersteunt de aanval op Noord-Holland die uiteindelijk niet volledig slaagt. Nederland capituleert. 


Deel van een pagina uit het Kriegs Tage Buch. (Collectie: Stichting Kennispunt Mei 1940)


Urk door de ogen van een Duitser

Het Duitse oorlogsdagboek vermeldt over de eerste Duitsers op Urk het volgende:

“Een machinegeweer groep onder leiding van Luitenant Von Loessl bezet het eiland Urk in de Zuiderzee, waar de bewoners alleen in het oude Nederlandse kostuums gekleed zijn, waar ze ook een aantal zeer mooie dagen verblijven. […]De volgende morgen vroeg gingen we terug naar Lemmer”



Urker ooggetuigen

Ritske Metz was als jonge jongen ooggetuige van de eerste verkenning door de Duitsers. Luister rechts naar zijn verhaal hierover



Eenheid

De Duitsers die naar Urk komen behoorden tot de 1. Kavallerie-Division.   (1ste Kavallerie divise). Hieronder was het Reiter-Regiment 22 ingedeeld, en vervolgens het 6de schwadron. Deze ging ondermeer naar Lemmer en hier vanuit naar Urk. De namen van de Duitsers die bekend zijn waren:   Luitenant Von Loessl en  Luitenant Gerlach. Zij kwamen Urk de eerste twee keer verkennen.  De eenheid 1. Kav. Div.  is ondermeer ingezet in:

  • Polen (September 1939 – Mei 1940)
  • Nederland & Frankrijk (Mei 1940 – Juni 1940)
  • Rusland [Juni 1941 – September 1941, Berezina en Dnepr regio]
  • Frankrijk [oktober 1941 – november 1941 opgeheven]
  • Opgeheven in de herfst van 1941 en in Frankrijk omgebouwd naar de 24e Panzer
    In juni 1942 weer naar Rusland (omgeving Koersk) verplaatst.


Embleem van de Duitse 1ste Kavallerie Division. (Herkomst: Wikipedia.com)