Onderduiken op Urk tijdens de tweede Wereldoorlog
Op deze pagina willen wij alle verhalen van onderduikers op Urk een plaats geven. Per adres en familie vertellen wij de verhalen die bij ons bekend zijn. Er zullen ook verhalen niet vermeld worden omdat ze nooit zijn vastgelegd of verteld.
Toch willen wij hier stilstaan bij alle mensen die met gevaar voor eigen leven andere mensen een kans op overleven gaven.
Wijk 1 - De Botterschuur - familie P.Hakvoort
Het huis links op de foto was het woonhuis voor de familie P.Hakvoort en en schuur rechts was het scheepstimmerbedrijf waar zij botters konden maken of repareren. Pieter Hakvoort heeft met zijn zoons de scheepshelling gegraven.
In de botterschuur tegenover het huis van Pieter, woonde zijn broer Lub Hakvoort. Samen met Pieter en hun zonen hadden ze ook daar een ondergrondse schuilplaats gemaakt. Deze was afgedekt met een dikke plaat hout. Eens waren hierin net drie bemanningsleden van een neergestort vliegtuig verstopt omdat de Duitsers naar hen op zoek waren. De soldaten kwamen in de schuur en riepen “Wo sind die Engländer?”, terwijl ze de schuur doorzochten. Lub was op dat moment net aal aan het roken en wist hen af te leiden door een visje aan te bieden. Ze aten het op, zonder te weten dat ze bovenop de gezochten stonden, en vertrokken. Ze werden niet ontdekt.
Wie waren hier ondergedoken?
Peter Miskinis was een bemanningslid (zijluikschutter) van een Amerikaanse B-17 die in de NoordOostpolder is gechrast. Hij is met een parachute op de Lemsterdijk terecht gekomen. Peter zit in burgerkleding tussen Pieter en Oale in de huiskamer tijdens het maken van deze foto.
Zijn vliegtuig (Boeing B-17 Flying Fortress) was niet ver van Urk in de polder neergekomen. Peter is na zijn crash eerst in het riet verstopt en ‘s avonds naar verzetsman en coördinator Pieter Brouwer gebracht voor de eerste verzorging. Daarna werd hij bij Pieter Hakvoort gebracht. Max, de Joodse onderduiker, treedt hierbij op als tolk aangezien Pieter en Aaltje en hun zonen geen Engels kunnen. Peter verblijft hier een aantal dagen. Hij wordt daarna overgebracht met een sleepboot van de machinefabriek Hoekman naar een ander adres in Zaandam en blijft daar tot de bevrijding.
Peter Miskines was afkomstig uit New York en is hier na de oorlog terug gekeerd.
Peter Miskines was op de Lemsterdijk terecht gekomen met zijn parachute en heeft van verschillende mensen hulp gehad. Hier is hij te zien met Lub Hoekman die actief betrokken was bij het verzet. Daarnaast was Lub ook een neef van Pieter Hakvoort.
Andere helpers waren: Harmen Kramer (van het witte huisje), Hielke Vos en Pieter Gerssen die Peter in het riet ontdekt had.
Harm Hendrik Gerssen was in de Zaan actief betrokken bij het verzetswerk en was waarschijnlijk een verbindende factor tussen Urk zijn geboortedorp en de Zaan als zijn woonomgeving.
Max Pach was ook ondergedoken bij familie P.Hakvoort Omdat hij de Engelse taal machtig was voerde hij veel gesprekken met Peter en andere (vliegeniers) bemanningsleden van Geallieerde vliegtuigen.
De 19-jarige Joodse jongeman Max Pach heeft ongeveer een half jaar bij Pieter en Aaltje Hakvoort ondergedoken gezeten. Hij kwam uit een kleermakersfamilie in Amsterdam. Max overleefde als één van de weinigen van zijn familie de oorlog. Klaas Hakvoort, zoon van Pieter, vertelt over een voorval in de onderduikperiode van Max:
“Op een morgen, ergens in de zomer van 1943, had ik de schuur geopend, Jaap [= schuilnaam van Max] gewekt en ging ik even naar boven, naar de woonkamer. Laat nu net op het moment dat Jaap uit het gat kroop een visser binnenkomen. Ik was vergeten de buitendeur weer af te sluiten. Toen moest ik het wel aan die man vertellen, en hij heeft zijn mond gehouden.”
Van Links naar rechts: Max Pach staand en Peter Miskines zittend en Jan Hakvoort staand rechts. Jan Hakvoort is met de bevrijding omgekomen door een politiekogel.
In het woonhuis op wijk 1-20 en de daarbij behorende botter of timmerschuur op Urk komen de meeste verhalen over onderduiken op Urk samen. In de Tweede Wereldoorlog woonden hier Pieter en Aaltje Hakvoort en hun gezin. Hun huis in de Pieter Hakvoortstraat of (Wijk 1-20)was een veilige schuilplaats voor mensen die voor de Duitse bezetter gezocht werden.
Familie Kropveld wijk 8-30
Pieter Hakvoort wilde ook hulp bieden aan het enige Joodse gezin op Urk, bestaande uit Israël Samuel Kropveld, zijn vrouw Heintje en dochter Lea. Iedere zondagmiddag komt de familie Kropveld bij Pieter en Aaltje Hakvoort op bezoek. De toenemende druk van de Duitse bezetting is dan vaak onderwerp van gesprek. Ze zijn erg zenuwachtig, maar van onderduiken willen ze niets weten. Pieter zegt: “Duik toch onder bij ons. Als je wilt, kunnen we jullie dan zo ergens anders laten onderbrengen!”, Israël Samuel wil dat niet: “Nee Piet, ik begin er niet aan. Ik wil niemand tot last zijn”, is zijn antwoord. In mei 1942 wordt het gezin op last van de Duitse bezetters naar Amsterdam gedirigeerd. Uiteindelijk komen zij om in vernietigingskamp Sobibor, waar ze op 9 april 1943 worden vergast. Hun namen staan op het Urker oorlogsmonument bij het Kerkje aan de Zee en op 3 stolpersteine voor hun voormalige woning op Urk (wijk 8-30).
Pieter Hakvoort
Pieter Hakvoort betaalde uiteindelijk een hoge prijs voor zijn verzetswerk. Op Tweede Pinksterdag 1944 schilderde zijn zoon Andries Hakvoort ’s nachts Oranjegezinde leuzen op de straten van Urk. De autoriteiten zoeken hem daarom, maar hij wordt gewaarschuwd en weet op tijd te vluchten. Als vergeldingsmaatregel worden vader Pieter Hakvoort en zijn jongste dochter Lummetje Hakvoort, maar ook Andries Pasterkamp en zijn zus Marion Pasterkamp opgepakt. Van de cel op Urk gaan zij uiteindelijk na een aantal dagen naar de Koepelgevangenis in Arnhem. De Sicherheitsdienst (SD) verhoort hen over het voorval en is na ongeveer twee weken van plan hen weer vrij te laten vanwege het onbeduidende van leuzen op straat. Op dat moment krijgt de SD echter informatie binnen dat Pieter Hakvoort geallieerde vliegeniers en Joodse onderduikers heeft geholpen en dat Andries Pasterkamp hier ook bij betrokken was. Op basis van die beschuldigingen stuurt de SD hen als politieke gevangenen naar Kamp Amersfoort. De twee meisjes, Lummetje en Marion, worden wel vrijgelaten uit de gevangenis en keren terug naar Urk.
Pieter schrijft in juli 1944 vanuit het concentratiekamp in een brief naar huis:
“De gedachte dat wij spoedig vrij zullen zijn, wil er niet bij mij in, wij worden ook niet verhoord. Het einde van de oorlog zal ons verlossing moeten brengen (…) Ik maak mij hier veel vrienden dus we zullen na de oorlog wel visite krijgen”.
Op 11 oktober moet Pieter Hakvoort op transport naar het Duitse concentratiekamp Neuengamme, nabij Hamburg. De bevrijding zal hij niet meemaken. Pieter sterft op 22 december 1944 in aussenlager Meppen – Versen aan dysenterie. Een andere gevangene, die de zieken verzorgde, schrijft na de oorlog aan zijn vrouw Aaltje en het gezin:
“Hij is in den Heer gestorven, want hij was een goed en vroom man. Veel heeft hij mij verteld over zijn kinderen en zijn vrouw”.
Pieter Hakvoort is na de oorlog postuum onderscheiden met het verzetsherdenkingskruis.
Zijn lichaam kon pas in 1953 vanuit Duitsland naar Urk worden gerepatrieerd. Hij is toen herbegraven in een graf van de oorlogsgravenstichting bij het Kerkje aan de Zee.
De straat waarin zijn voormalige woonhuis staat, is na de oorlog naar hem vernoemd.
Andries Pasterkamp
Andries Pasterkamp overleeft wonderwel de vele subkampen en slopende omstandigheden, maar zal, net als Pieter Hakvoort, de bevrijding ook niet meemaken. Andries en Pieter bleven steeds dicht bij elkaar, zo blijkt uit de opvolgende nummers die zij in de kampen kregen. Drie dagen na hun aankomst in concentratiekamp Neuengamme scheiden hun wegen voorgoed. Gevangenen werden in Neuengamme onder het motto “vernichtung durch arbeit” van buitenkamp naar buitenkamp gesleept. Als de geallieerden verder oprukken, worden alle gevangenen van dit concentratiekamp door de Duitsers op grote schepen in de bocht van Lubeck ondergebracht. Op 3 mei 1944, net voor de bevrijding, werden deze schepen door de geallieerden door een misverstand gebombardeerd. Andries stierf hierbij op het schip “Cap Arcona”. Hij is helaas nooit meer teruggevonden.
Een medegevangene die Andries in zijn laatste dagen heeft ontmoet, schrijft in een boekje over hem: “Met weemoed denk ik aan den visser van het voormalige eilandje Urk, die met mij zijn laatste stuk brood heeft gedeeld”. In Neustadt in Holstein is een monument voor de ruim 7.000 gevangenen die bij deze ramp omkwamen.
Bronnen:
- “Schuilplaats in de haven, 1942 – 1944” in: Sporen van de oorlog. Ooggetuigen over plaatsen in Nederland, 1940 – 1945, Anne Frank Stichting, 1989;
- “Terug naar 8 oktober 1943”, in: Het Urkerland, 28 april, 2014;
- “Wo sind die Englander”, “Piet Brouwer”, in: Het Urker Volksleven, 17e jaargang, nr. 2, 3 april 1990;
- “De weg van Pieter Hakvoort en Andries Pasterkamp. Het verhaal van Pieter Hakvoort en Andries Pasterkamp. Familiereis naar Neuengamme”, Urk in Oorlogstijd, 2012;
- “Het grote gebod. Deel 1”, 1951.
- “Een ver-urkte Israeliet. Het levensverhaal van Japien de Joode”, Stichting Urker Uitgaven, 1995;
- Interview met Jannetje Gerssen – Hakvoort, Stichting Urk in Oorlogstijd, 2008;
- Interview met Marie Bakker – Nentjes, Stichting Urk in Oorlogstijd, 2012;
- Brief van Pieter Hakvoort aan zijn gezin vanuit Kamp Amersfoort, juli 1944;
- Diverse dossiers uit het Nationaal Archief;
- Archief van Pieter Brands
De IJskelder van de famlie Snoek
In dit bedrijfspand op de haven en het eerste appartementen complex van Urk woonden veel mensen, ook onderduikers hebben hier tijdelijk of langer onderdak ontvangen. Helaas is er nooit goed onderzoek of research gedaan naar de onderduikers. Mocht u wat weten dan houden we ons aanbevolen! Bij een aantal interviews zijn er wel puzzelstukjes genoemd maar geen namen en datums.
Deze foto is genomen in 1956 met de bedoeling dat het verhaal van de onderduikers en de uitkijkpost in het gebouw bewaard zouden blijven. Er woonden verschillende families in het gebouw en door de bijzondere werkzaamheden van ijsmaken en koelen waren er mogelijkheden om onderduikers te verstoppen in het zaagsel dat gebruikt werdt voor het ijsproces.
De IJsfabriek is voor veel Urkers een onderduikplek geweest maar waarschijnlijk ook hebben er mensen van buiten Urk onderdak gevonden hier hopen we door de lezers meer informatie over te krijgen.
De familie Kramer en Louis Cohen
De familie Kramer heeft aan Louis Cohen onderdak geboden en
De familie kramer was een middenstandsgezin waar de bakkerij en de winkel een grote plaats innamen, daarnaast was er ook aandacht voor de medemens en het kerklijke leven op Urk.
Anna Kramer had tijdens de onderduikperiode van de onderduiker Gerard een versje in haar poëzie album gekregen dit was voor de stichting Urk in oorlogstijd een puzzelstukje in de zoektocht naar de ware indentiteit van Louis Cohen.
